derî - lawikî

Gimgimize :
____________

Zerya mi biya hare sona,
Je awa çemê Munzuri,
Hem adir zere mi de dilo heylo,
Hem ez werte adiri de ru,
Gimgimize Gimgimize,
Dina mina gule nergize,
Yeluqomi re je meleka,
Mire zalima de qize,
Roştiye wiy persena,
Tora dot dina tariye,
Esqe rindeki wazena,
Zere mordeme bomi (xexi de ro),
Gimgimize Gimgimize,
Dina mina gule nergize,
Yeluqomi re je meleka,
Mire zalima de qize

Qese : Kamer Söylemez

* * * *


Waştiye re :
____________

Ax de wayi wayi,
Mi va zerya mina bele,
Mi va deze hete çepi,
Kewti vere vayi ra şi,
Ax lemin şi,
Mi va xeribiye de,
Wastiye çika,
Vere desi de çiçega,
Tora deyax wazena

Qese û Muzîk : Mikail Aslan

* * * *


Barkirin :
___________

Dengek tê, dibêje; çiye bira, çi bûye,
Çi hale hal e
çi şin u reşayî ye,
Ew çi qêrînn û hewar e,
kanî yê mirî kî ye,
Dengê din got;
Tu mirî di navê de tune ne bira,
Lê barkirin heye cîran bardikin

Qese û Muzîk : Mikail Aslan

* * * *


Hal yamano :
____________

Ax ti şiya ware ye,
Lemine çiqa serdo,
Çene to ez caverdu,
Ez biyo wayire derdo,
Daye hal yamano,
Bawo hal sebeno,
Munzir Baba miradiyo,
Serê zerya ma zondano,
Ax ti ware wisari ye,
Ma gureto derde sari ye,
Çene ti veyva ma biya,
Şiya biya veyva sari,
Daye hal yamano,
Bawo hal sebeno,
Munzir Baba miradiyo,
Serê zerya ma zondano

Qese-Muzîk: Anonim

* * * *


Şiye :
________

Şiye…
Şiye vêrde bone ma ra şiye,
Zere ma ra goni şiye,
Wax şiye…
Şiya verasani serdina,
Şiye ma re zaf derdina,
Heylo heylo zaf derdina,
La lawo şiye ma re merdana,
Şiye…
Vergi siya sari pine şiye,
Vereki tebel ra bel biye,
Wax şiye…
Şiya verasani serdina,
Şiye ma re zaf derdina,
Heylo heylo zaf derdina,
La lawo şiye ma re merdana

Qese û Muzîk: Mikail Aslan

* * * *


Nînnaye :
___________

Hega suro filon o ninna ninna
ninnayey,
Yew ha miyon de aw donu ninna
ninna ninnayey,
Teres bawke keynon o ninna
ninna ninnayey,
Keyna qij ma nedono ninna ninna
ninnayey,
Boston xago boy dono ninna
ninnayey,
Be ma şeri dewa cori ninna ninnayey,
Xorto zimbeli taşti ninna ninnayey,
Keyno biski viraşti ninna ninnayey.

Qese-Muzîk: Anonim

* * * *


Ganfiday Dêrsimî :
____________

Dêrsim, kale negirewta ya,
vane vaje eey,
Mi çiman ver ra geyrene,
Xorte porsiyay,
Çi dayk u çi bawk,
Çi way çi biray u ceni viyay,
Kişiyay, kişiyay…
Neqediyay.
Keyney keyney porkeji,
Ba je mi yene,
Nor dore min deje,
Tewa Dêrsimî
Yew tewa ki mevaje,
Zanayiso ki ez zana leyro,
Mayan kemi ardenasar laji,
Mayan kemi ardenasar laji

Qese: Malmîsanij

* * * *


Qisawete :
___________

Ez ki waştiya xo ra zaf hezkon,
Ferejike pukeleka,
Sima nezonene,
Hewr ke asmen de tilik bo,
Qisawete ginena vile mi ro son,
Koye mori de pelçim bilerzo,
Page rijina zere mi de miren.

Qese: Cengiz Aslan

* * * *


Ni adiri :
__________

Tifonge lbişi ze zerenci reqneno,
Vane no Dere Laçi dısmen re eman nedano,
Ni çik Dersim de ni cuwamerdi este,
Demano ra Sile Piti vane raburu qirkeno,
Voe vora koye Munzuri,
La lawo lace Pirçoy to qe newerdo,
Qirvane Xiziri,
Raybere bebexti de din iman nemendo,
Sey Riza vanoroze taqiz gence ma,
Fine ra cini adiri.

Qese: Ahmet Aslan û N. Kaygusuz

* * * *


Agerayis :
___________

Maye;
Nero biko mamekiya vesnaye sipiya siri,
Çarna zerdike haki wax xerib,
Lac:
Ere vinde daye naye xo re to re vaci,
Kami vato bine asmên de haştiye çina,
Herde dewreşire wad bo peyser yene,
Heqo heqo yene – pepo pepo yene,
wiz wiz yene

Qese : Mikail Aslan

* * * *


Arix :
_________

Arix dibên li gundê Saran
Gava ku zelzele bû
Lê lê Anê dused, sêsed mezel vedan
De lê lê lê lê
De lo lo lo lo

Hîvik vêket
Hîva tijî ye
Lê lê Anê du tene xudana law û qîza
Lê lê Dayê yêk nebû zava
Serê silgavê

Arix dibên li devê çayê
Mala erdlerizandinê bişewite ar berdayê
Qemîşê herdu biran nakim ku bikim kilamê
De lê lê lê
De lo lo lo lo

De palê palê
De mamê mamê

* * * *


Erê dilo yeman yeman :
_____________________

Koçgîrî başladi harba
Sesî gîttî şarka garba
îkî ordu asker geldî
Dayanamadi bu darba

Erê dilo yeman yeman
Çiyan girto berf û dûman
Mera bişîn şahê merdan
Ew dermanê hemû derdan

Ovacigin aşîretî
Zapteyledî memleketî
Gerîden îmdat gelmedî
Hozat çekmedî gayretî

îkrar verenler elmaya
Zülfîkari murtezaya
Gerîden teller çektîler
Bîz uymayiz eşkiyaya

Erê dilo yeman yeman
Çiyan girto berf û dûman
Mera bişîn şahê merdan
Ew dermanê hemû derdan

Gotin Gotin: Elîşêr

* * * *


Mîro :
__________

Hespê mîrê min qir û hêşîn
Tere dilîze li ser lingê pêşîn
Brînên mîrê min pir giranin
De dilê min jî jê ra dêşe

De Mîro Mîro Mîrê Mîran
Karê te çi li Sêwazê li nav maciran

De rabe rabe Mîro rabe
Xewa sibê pir xirab e
Xewa sibê pir giran e

Hespe Mîrê min qir û boz e
De rê ra mere rê bi toz e
Dilê xwanga wî ji wî sû ye
De lomane jî bi lêv û poz e

* * * *


Tu canê mina :
____________

Tu canê mina tu canê mina canê min
Tu yarê mina tu yarê mina yarê min
Tu roştiya çimê mina çimê min
Tu delala dilê mina dilê min
Destê xo bide min
Simê cengê welatî
Cengê welati
Tu cane mina can can
Tu yarê mina can can
Tu canê mina tu canê mina canê min
Tu yarê mina tu yarê mina yarê min

Tu ze tîjî ze asme sew lêdana
Roşta çimê to zerrê mi helnena
Destê xo bide min
Simê cengê welatî
Cengê welatî

Gotin : Nilufer Akbal

* * * * :


Rêwîngî :
____________

Hin caran bi şiklê baranan
Galegala rojên bêriyan
Dibe ku sorgulên daristanan
Daristanan
Mîna agirê piso du dilê min da
Dicin zeviyên laz û tan
Gulen berbiroj diçim

Gotin : Kemal Burkay

* * * * :



Rojek tê :
____________

Dayê delala minê
Hele bêje çawanî
Destên bavo maçdikim
Silav bo xuşk û bira

Dayê dûrbûn dijwar e
Doza welêt ji bîrnakim
Dil dixwaze vegerim
Çi bikim nikarim

Kurê min bes e vegere
Çavên me li rê qetiya
Ez pîr bûme bavê te kal
Tirş û tal e bo me jî
Kurê min bes e vegere
Li benda te me

Ez heyran lê lê ez qurban dayê rojek tê
Bê xem bê şer welat azad rojek tê
Rojek ronahî rojek bi şahî rojek tê
Bê xem bê şer welat azad rojek tê

Gotin: N.Arîç-Şahinê Bekirê Soreklî

* * * * :


Jîn û hebûn :
____________

Ez xummxuma avên çeman
Ez çerx û govend û sema
Tînim di nêv katû lema
Jînim im tevger im

Bayê sibê tê xweş ez im
Berfa sibê tê xweş ez im
Xurtî di latê xweş ez im
Hişk û ziwabin ez ter im

Giranbiha me zêr û dûr
Ez dê û bav û xuşk û kûr
Ez tim hebûn im xurt û gurr
Yaqût û la’l û gewher im

Pêş ve diçim kar û xebat
Di nav çîyan de hîm û lat
Pêlan didim Zap û Ferat
Çelq û xumîn û gurgur im

Bihişt en im agir ez im
Bakir ez im rakir ez im
Xemgînkir û şakir ez im
Her dem didim ez nakrim

Pir xurt û hêz im ez hebûn
Ez pêşveçûn û serxwebûn
Her dem di nav damar û xûn
Ez her heme qet namirim

Jîn im bihar im dar û dîn
Candar bi min her dem bi tîn
Min dane wan ev hilm û bîn
Di nêv hebûnê ciger im

Her dem heme peyda me ez
Tava rîwê xeyda me ez
Cama bi dest seyda me ez
Ez ol û vîn û bawer im

Ez ax û ba û av im ez
Ev pêtî û alav im ez
Xweş ronî û pertaw im ez
Xurtî di zendên karker im

Helbest: Cegerxwîn

* * * * :


Dayê dayê :
____________

Dayê dayê dayê
Bêkasa min wayê
Felek qemîs biyo
Şiya hardo şayê

Dêrsim vera sono
Welat Mamekiya
Dayê qesey bike
To çi dîya çi nediya
Dayê qesey bike
To çi dîya çi nediya
Çire herêdiya

Vana “otûz sekizo”
Têpya vêsaniya
Lazêm çi perskena
Hawa ke ma diya kês nêdiya
Lazêm çi perskena
Hawa ke ma diya kês nêdiya
Omrê mi qediya

Gotin : M. Çapan

horaWELİYÊ WUŞÊNÊ YİMAMİ

Kaynak: Tija Sodiri Dergisi Sayi 5 Sayfa 79-81Yil: 1997
Fekê çêna horaWELİYÊ WUŞÊNÊ YİMAMİ
Sayırê Dêrsımi Weliyê Wuşênê Yimami 1305 (1889) de amo dina16.5.1958 de şiyo Heqiya ho.Cêr çêna ho Elife sayırê ma dana naskerdene.Maa mına, serrê ho 70 ra jêderê.- Haydar Beltan
Namê ra ki bêliyo ke, piyê ho Wuşêno, khalıkê ho ki Yimamo. Pilvank de amo dina. Eke zewejiyo, pizo vıre(n) de maa mı nêwese viya, vato, "eke lazê mı bi, namê mı panê". Hama domu merdo, berdo Pêtare de dardo we. Wuza ra piyê mi lawuki vatê, biyo sayir. Hurendia piyê ho gureta. Her keşi sero, zof çimi ser ki lawuki vatêne. Apê mı Mıstefa ki 38 de kıst, ma xeleşiayme. Piyê mı mıleti têdest de fetelnêne, berdenê her ca.'38 de ‘ke sarrê Halvoriye qırr kerd, khalıkê tu xalê tu Sayder kerd vırara ho, dêka to ki xalê to Hese kerde vırara ho. Hese hona cızık de vi. Khalıkê to vake, "ma some, sonde ki yeme, sıma beme." mend verasu, mı apê tora va, "ez na waa to con, son". Apê mı herediya mıra, vake, "na runê sıma tharo, na çiyê sıma tharo, tı caverdana sona koti?" Aqılê bilmejiyo, buko...! Mı waa ho gurete kerde phoştia ho, şine. Ez rae ra amu, amu kotune Wersağe vanê, verê Sakaki de, mı niada ke esker ame kot cêr. Mı waa ho Sose kerde phoştia ho, gurete şine ve Gorgit, mı niada ke jüy cor de veng da mı, vake, "Elê!". Mı vake, "yewo". Vake, "erê, thawo, bêrê". Ez tik şine ke; piyê mıno. Verva mı ame, Sose mıra gurete. Ma şime uza ke, dı ciniki ki Sakak rayê, wuza rê. Ma niştime ro. Endi waxto ke lêl bıkuyo, ma uştime ra, şime Sakak. Şime Sakak, çê Ağayê Miroyi wuza vi. Nu pot, ma nonê ho werd, esker qeleviya de Sakak. Veng do ve Muxtari, vato, "ma esmu yita vındeme, nun-çimi marê biyarê". Nu, most-çimi cırê berdo. A, ma wuza’ra ki remayme.Piyê mı ma berdime serê dewe, wuza caverdayme, vake, "sıma na cinu de şêrê hetê Derê Oxe, ez son, Wuşêni, Gulizare, bıraê ho yinu con yon". Ma hata sonde şime. Cor ciniyê, ezo, maa mına, Sosa, bıraê mınê, ma şimê Derê Oxe de kotime wertê bırri. Ma niada ke, di-rê teney haê dota yênê. Ma vake, "belka ke eskerê". Phêzn yeno wertê bırri de ke, Xıdê Memê Kheki yiyê. Amey, tenê nu da’ve ma, ma verd, vake, "ma dota Oxe ra yeme". Neyse ma verşimşêr şime, şime Galvasu. Cor de jüy vengda, vake, "waê, waê, sıma kamê, meşerê, esker ame!" Ma niada ke Hiniyê Dızdu de ağır makina nê’ve ro. Ağır makina nê ro, bi zelemela mıleti. Mend sonde, verasu khalıkê tu vejiya ame, vake, "pêro qırkerdê". O sonde ki jü na hetê Qereçori ra viyo, wertê eskeri de viyo, vato: "Ez amune ke, jü hao lawuku vano, namê ho Mıstafa vi, vengo de wes pa vi. Ame leê ma, mı vake, 'ero, eke bese kena, bıreme, sıma pêrunê qırr kenê' ". Vake, "ez amune ke sodır remayis di, mı niada ke, esker cêro vejiya, mı endi bese nêkerd..." Apê mı Mıstefa uza kısto.Ma wuza ra ameyme Galvasu, Galvasu de jü serre mendime. Galvasu ra ciniya Sey Bakıli, waa Hesen Efendi yi ki berdi. Wuza ra ameyme Pulê Bargi. Ma ke ameyme Pulê Bargi, a na jü astır vi. Astırê ve orğanê ra Heydê Yivişi day ma, tenê orğan ve astırê ra Seydaliyê Hoki day ma. Ma estêne bınê ho pêro pia. Na Sayder vi, Hese vi, ez vine, Sose viye, khalıkê to ve dêka tora vi. Piyê mı şi Dinaru de Çê Aliyê Wuşêni ra qatê cıli hêrnay, ardi. Wuza ra tepia khalikê to veyvu ra feteliya. Berd veyvu, berd kêwraeni, koti ke kam merdêne, khalıkê tu berdêne. Endi berdêne her ca. Çıke o waxt dool-saji çine vi. Heq mıleti ra raji vo, qavi ki dênê cı, thurıki ki dênê cı, cıli ki day cı. Na Aliyê Mıstefay ki bovera vi, qatê cıli ki ey day cı. Qatê cıli Memê Yimami day cı. Pede pede axıri kerd çêo vıre(n).Peê coy şime Dinaru. Uza ra şime Sorxum. Sorxum de zomanê mendime, vake, "mılet sono dewunê ho". Çıke mılet pêro surgın kerdi vi. Dewi kerdi serbest, I ki şi. Piyê mı ki şi Pêtere.Piyê mı lawukê weşi vatêne. Mıleti têdest de fetelnêne. Na dêka tora vatêne: "Erê Çêna Paşi, na lawuke vaji, ya ki na lawuke vaji?" Deka tu vatêne: "Weli, a lawuka ke tu sıfte vate, qeydê daê weso, aê vaze". Piyê mı aê vatêne. Wuza ra ki jüyo bin sero ke vatêne, woncia vatêne, "a qeydê na peêne weso". Tu heni zonana ke, nia heni yazmıs keno! Çê-nêmerdae, tu vatêne ke bılbılo! Lawukê dey mı viri de nêmendê. Hawa Derê Laçi ra di-rê çhekuy vanu: "De biye biye, Yıvısê mı biye / Yıvısê mı dest-pay semernê we / koto wertê tawure / Yıvısê mı voz de peê kemere / tı rew memıre / Yıvısê mı ke gıno cı, eskerê Tırki koto dere / Yıvıs koto wertê tavure / sano şüya weneware / Heq adırê aşiru we daro, bêbextiye kerda marê / Sey Khali vano, Yıvısê mı tı memıre / Tora tepia kes sefkaneni nêkeno marê."
Na çhekuy mı viri de mendê, ez qeda... Nıka Hewa Çê Hesen Efendi ki nêzonon ke, dı çhekuy vaji…
Kêmane, piyê hora mıso. Khalıkê mı ki kêmane cınıto. Bıraê ho ki kêmane cınıtêne. Piyê mı, nêçê teney kêmane salıx da. Kêmane henên cınıtêne, lawukê henêni vatêne ke, tew... Apê mı ki kêmane cınıtêne, o ki sayir viyo. Khalikê mı ki sayir viyo. Butu sayir viyê... Heq ra dileg, o wes viyêne, vengê dey na bantu de vejiyêne, tu horê bıdiyêne... U na dina ra feteliyêne ha!..Ma ke Pulê Bargi de vime, amey khalikê tu berd. Doolci Sadıq cıra vatêne, Sorpia de dool cınıtêne. O Wuso Qırr ki Sılcu ra vi, ey ki lawuki vatêne. Ni hiremêna berdi. Vake, "lawuku vanê, cênê bante". Ma kam çı zonêne ke dina Heqi çıka? Na hurendia makemi de Kemal Çawus bi, verecoy qaymaqam, yüzbaşi çine vi. Vali çine vi. O waxt Kemal Çawus vi. O sure de ey na Mamekiye idare kerdêne. Ey berd, thowa veng cıra nêvejiya. Veng guret, nêguret, nêzonon...
Haydar Beltan (Tornê Weliyê Wuşênê Yimami)Asma amnonia peene, 1997, MamekiyeÇıme: Tija Sodiri, Amor 5, Pelge 79-81Serre: 1997